SES ANALİZ YÖNTEMLERİ

Ses ile ilgili problemlerin değerlendirilmesi tam ve tedavi açısından önemlidir. Hastalığın şiddetinin belirlenmesinde ve takiplerinde öznel (subjektif) ve nesnel (objektif) değerlendirme yöntemleri kullanılmaktadır.

Sesin öznel değerlendirilmesi: Sesin öznel analizi, hasta konuşmaya başladığı andan itibaren başlar ve hasta ile olan konuşma boyunca devam eder. Değerlendirme klinisyenin algısal verileri üzerine kuruludur. Değerlendirmede hastanın sesini nasıl kullandığı vokal kapasitesinin durumu belirlenir

Öznel analiz, hastanın kendi sesini değerlendirmesi ve sesin klinisyen tarafından değerlendirilmesi olmak üzere iki aşamada gerçekleştirilir.

Sesin nesnel değerlendirilmesi:

Nesnel değerlendirme, vokal kordların yapısı ve hareketinin görüntülenmesi, aerodinamik ölçümlerinin yapılması ve akustik parametrelerin analiz edilmesinden oluşmaktadır.

Videolaringostroboskopi, fiberoptik laringostroboskopi, elektroglottografi, fotoglottografi, laringeal elektromiyografi, transnazal fleksibl laringoskopi, hava akışı, hava basıncı, hava volümü, maksimum fonasyon süresi ve S/Z oranı nesnel değerlendirme yöntemleri arasında yer almaktadır. Videolaringostroboskopi ve bilgisayar destekli akustik ses analiz programlarından olan MDVP klinik alanda yaygın olarak kullanılmaktadır.

Videolaringostroboskopi (VLS)

VLS, ses üretim kaynağı olan vokal kordlarla ilgili doğrudan bilgi sağlamaktadır. Gırtlağın (Larinksin) incelenmesinde yaygın olarak kullanılan faydalı bir tanı yöntemi olduğu belirtilmektedir. Larinks hastalıklarının tanı ve tedavisinde kullanılan VLS, gırtlağın (larinksin) yapısı ve vokal kordların titreşim özelliklerinin doğru ve detaylı bir şekilde değerlendirilmesini sağlamaktadır.

Bir video kamera kullanılarak ve ses kaydı ile eş zamanlı endoskopik larengeal muayenenin, video kaydı olarak belgelenmesidir.

Stroboskopi

Sesin titreşimler, akustik ve aerodinamik özellikleri hakkında detaylı bilgiler verir. Vokal kordların fonasyon sırasındaki frekansı, bu frekansa ayarlanmış kesintili ışık altında değerlendirilerek ses bozuklukları hakkında daha detaylı bilgi elde edilir. Stroboskopi, insan gözü tarafından ayırt edilemeyen deva ve birbirini takip eden hareketleri görünür şekle sokmak veya hareketleri yavaşlatılmış bir tempoda araştırmak için, optik esaslara dayana bir yöntemdir.

Maksimum Ses Oluşturma Süresi (Maximum Phonation Time)

Maksimum ses oluşturma süresi bir kişinin bir solunumda “a” tonunu sürdürebilme maksimum süresini açıklamaktadır. Normal bir erkekten yaklaşık 20 saniye normal bir kadında da 15 saniye“a” seslisini üretebilmeleri beklenmektedir.

/S/ /Z/ Üretme Süreleri ve S/Z Oranı

Ses üretimi süresi ile ilişkili bir diğer olçum s/z oranıdır; vokal kord kapanmasının derecesini belirtir. Vokal kordlann titreşim davranışında bir karmaşıklık olduğunda ve/veya glottisi kapamak zorlaştığında /zl ötümlüsünü üretme etkilenecektir. Sonuçta s/z oranı büyüyecektir. Kişiden çıkarabildiği kadar uzun /s/ ve /z/ sesleri çıkarması istenir. Bu işlem üç kere tekrarlanır ve ortalamaları alınır. Her iki ortalamanın birbirine oram tespit edilir. S/Z oranı glottik kapanmanın derecesini değerlendirmeyi sağlar. Normal değeri 1.4 veya daha azdır.

Ses Aralığı (Voice Range-Pitch Range):

Ses aralığı, model register içersinde verilebilen en kalın ses ile falsetto register içersinde verilen bilen en tiz sesi kapsayan ses frekansının genişliği olarak tanımlanabilir

Akustik ses analizi:

Akustik ses analizi, ses bozuklukları değerlendirilirken kullanılan nesnel değerlendirme yöntemlerinden biridir. Vokal kord hareketleri hava akşının periyodik kesintisine bağlı belirli bir ses üretir. Akustik özellikler vokal kord fizyolojisini yansıtmak açısından önemlidir.

Çok boyutlu ses analiz programı (Multi-Dimensional Voice Program- MDVP)

Akustik analiz ile temel frekanstan gürültü ve ses titremesi gibi daha gelişmiş değerlere kadar birçok ses parametresi sayısal olarak da değerlendirilebilmektedir. “Multi-dimentional Voice Program” (MDVP) ile kaydedilen bir ses sinyalinin 33 ayrı parametresi aynı anda değerlendirilebilmekte ve tüm sonuçlar bir dairesel grafik içerisinde görülmektedir. ve tüm sonuçlar bir dairesel grafik içerisinde görülmektedir. Dairenin içerisinde kalan alanlar normal sınırlar içindeki değerleri, dışa taşan kısımlar ise normalden sapmaları ifade etmektedir.

Normal sınırlar içindeki bir MDVP analizi

Normalden sapmış değerleriyle bir MDVP analizi

Bu programda temel frekans bilgisi; frekans pertürbasyonu ile ilgili parametreler olan jitter, jitta, RAP, PPQ, sPPQ ve vFo; şiddet (amplitüd) pertürbasyonu ile ilgili parametreler olan shimmer, shimdB, APQ, sAPQ ve vAm; gürültü ile ilgili parametreler olan NHR, VTI ve SPI analiz edilmektedir

Jitter: Frekans düzensizliği ile ilgili bir parametredir. Analiz edilen ses örneğindeki bir perde değişkenliğinin göreceli değerlendirilmesidir. Jitter sesin perde periyodundaki çok kısa süreli düzensizlikleri ölçmektedir.

vFo: Frekans düzensizliği ile ilgili bir parametredir Temel frekans değişkenliğinin katsayısıdır. Bu parametre analiz edilen sesteki kısa süreli temel frekans değişkenliğini yansıtmaktadır.

Shimmer: Şiddet düzensizliği ile ilgili bir parametredir. Analiz edilen ses içindeki tepeden tepeye şiddet değişimlerinin periyoddan periyoda göreceli değerlendirilmesidir. Shimmer tepeden tepeye şiddetindeki çok kısa süreli düzensizlikleri ölçer.

vAm: Şiddet düzensizliği ile ilgili parametrelerden biridir. Ses sinyallerindeki çok kısa süreli şiddet değişimleri ölçülür. Analiz edilen ses örneğindeki tepeden tepeye şiddet değişimlerini göstermektedir.

Gürültü – harmonik oram (Noise to Harmonic Ratio-NHR) : Harmonik enerjinin gürültü enerjisine oranıdır. Gürültü ses içindeki rastgele oluşan aperiyodik enerjidir. Tüm aralık ya da belirli frekans bantlarında görülebilir.

Yumuşak Fonasyon indeksi (Soft Phonation Index- SPI): Bu parametre (70-1600Hz) düşük frekanstaki harmonik enerji ortalamasının (1600- 4500Hz.) yüksek frekans harmonik enerji ortalamasına oranıdır. SPI, fonasyon sırasında vokal kordların ne kadar gergin veya tam kapanıp kapanmadığını gösteren bir parametredir

Frekans tremor şiddeti indeksi (Frequency Tremor Intensity Index- FTRI): Modülasyon yapan düşük frekanslı en şiddetli bileşenin frekansının (Fo-tremor), analiz edilen ses sinyalinin toplam frekans büyüklüğüne ortalama oranı.

Genlik Tremor Şiddet Endeksi (Amplitude Tremor Intensity Index- ATRI): Modülasyon yapan düşük frekanslı en şiddetli bileşenin genliğinin (genlik tremor), analiz edilen ses sinyalinin toplam genliğine ortalama oranı.

Alt-Harmonik bileşenlerin derecesi (Degree of sub-harmonic components-DSH): Ses örneğinin alt harmonik bileşenlerinin, Temel frekans-Fo bileşenlerine göre göreceli değerlendirmesidir.